Në shikim të parë, protestat dhe organizimet studentore në Serbi mund të duken si një reagim modern qytetar kundër krizave politike, autoritarizmit apo pakënaqësive sociale. Mirëpo, nën sipërfaqen e diskursit demokratik vazhdon të mbijetojë një narrativë politike dhe kombëtare që ka rrënjë të thella në projektin ideologjik serb të artikuluar qartë në Memorandumin e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve të vitit 1986.
Ky memorandum nuk ishte thjesht një dokument akademik. Ai u shndërrua në platformën politike dhe intelektuale mbi të cilën u ndërtua nacionalizmi modern serb në fund të Jugosllavisë. Në thelb të tij qëndronte ideja se serbët ishin viktima politike në federatën jugosllave dhe se Serbia duhej të ripozicionohej si faktor dominues politik e territorial në rajon. Pikërisht kjo frymë prodhoi më vonë politikat e Sllobodan Millosheviqit, luftërat në Kroaci, Bosnje dhe Kosovë, si dhe projektin e vazhdueshëm për ndikim hegjemonist serb në Ballkan.
Edhe sot, ndonëse brezat kanë ndryshuar dhe retorika është bërë më moderne, shumë segmente të lëvizjeve studentore dhe rinore në Serbi vazhdojnë të bartin elemente të kësaj trashëgimie politike. Kjo shihet në mënyrën se si trajtohet çështja e Kosovës, glorifikohen figurat e nacionalizmit serb apo relativizohen krimet e luftës të viteve ’90. Në vend të një shkëputjeje të qartë nga ideologjia e së kaluarës, shpesh vërehet vetëm një riambalazhim i saj me gjuhë më bashkëkohore.
Një pjesë e protestave studentore në Serbi paraqiten si lëvizje demokratike dhe pro-evropiane, por paradoksi qëndron në faktin se brenda tyre shpesh bashkëjetojnë dy narrativa: kërkesa për demokraci të brendshme dhe ruajtja e mitologjisë nacionaliste për raportet me fqinjët. Kjo kontradiktë e bën të paqartë nëse kemi të bëjmë me një emancipim real politik apo vetëm me një rivalitet të brendshëm për pushtet brenda të njëjtit univers ideologjik serb.
Mungesa e një reflektimi kritik mbi të kaluarën mbetet problemi themelor i shoqërisë serbe. As universitetet, as elitat kulturore dhe as shumica e lëvizjeve studentore nuk kanë prodhuar ende një distancim të plotë nga logjika politike që e ushqeu nacionalizmin e viteve ’90. Përkundrazi, në shumë raste ato vazhdojnë të funksionojnë si bartëse të një identiteti politik që e sheh Serbinë si viktimë historike dhe fqinjët si rezultat të “padrejtësive historike”.
Pikërisht për këtë arsye, çdo analizë serioze e lëvizjeve studentore në Serbi duhet të shkojë përtej sloganeve demokratike dhe të shqyrtojë përmbajtjen ideologjike që ato bartin. Demokracia nuk matet vetëm me protestë kundër pushtetit; ajo matet edhe me gatishmërinë për t’u përballur me të kaluarën, për të pranuar përgjegjësi historike dhe për të ndërtuar marrëdhënie të reja me fqinjët.
Derisa kjo të mos ndodhë, hija e Memorandumit të vitit 1986 do të vazhdojë të jetë e pranishme në jetën politike dhe intelektuale të Serbisë, qoftë përmes elitave tradicionale, qoftë përmes brezave të rinj që, me vetëdije apo jo, po trashëgojnë të njëjtën frymë politike në forma të reja.
