Njëzet e shtatë vjet pas çlirimit, Kosova ka arsye ta shtrojë një pyetje themelore: si mund të ruhet siguria e çdo komuniteti, duke i dhënë Republikës aftësinë për t’u reformuar? Një kushtetutë demokratike duhet t’i përmbushë të dyja detyrat. Kur mbrojtja nga mbizotërimi shndërrohet në mundësi për bllokim pa afat, duhet rishikuar arkitektura e vendimmarrjes.
“Shteti i ngrirë” është metaforë, jo diagnozë juridike. Problemi konkret është se një marrëveshje kushtetuese mund të bëhet tepër e vështirë për t’u ndryshuar edhe kur procedurat e saj prodhojnë ngërç. Përgjigjja kërkon një reformë që do të mbetej e drejtë edhe sikur nesër pushtetin ta ushtronin kundërshtarët e sotëm.
Ku qëndron pengesa
Neni 144 kërkon dy të tretat e të gjithë deputetëve dhe dy të tretat e deputetëve të vendeve të garantuara për komunitetet joshumicë. Me 120 deputetë dhe 20 vende të tilla, pragjet janë 80 dhe 14. Shtatë deputetë të grupit të dytë mund ta pengojnë amendamentin edhe nëse 113 të tjerët e mbështesin. Ky është ilustrim aritmetik, jo përshkrim i një votimi. [1]
Lista Serbe ka fuqi të tillë kur kontrollon të paktën shtatë mandate përkatëse. Megjithatë, kritika duhet të dallojë një parti nga qytetarët serbë dhe mundësinë e vetos nga përdorimi i dokumentuar i saj. Garancia është komunitare; kontrolli partiak mbi të mund ta bëjë ndikimin bllokues veçanërisht të përqendruar.
Problemi më i vështirë është se ndryshimi i kësaj procedure kërkon fillimisht përmbushjen e saj. Një referendum nuk e heq sot këtë kusht. Kushtetuta e njeh referendumin, por nuk e përcakton si rrugë alternative për anashkalimin e nenit 144; neni 81 ndalon referendumin për ligjet me interes vital. [1, 2]
Dy procedura reformimi, sipas ndikimit real
Propozoj që një amendament fillestar të krijojë dy procedura për ndryshimet e ardhshme.
Procedura e parë do të ruante shumicën e dyfishtë për ndryshimet që prekin mbrojtjen e komuniteteve: gjuhën, arsimin, kulturën, fenë, trashëgiminë, përfaqësimin e garantuar dhe garancitë përkatëse të vetëqeverisjes lokale. Mbrojtja duhet të përfshijë edhe efektet e tërthorta. Një ndryshim i pragut zgjedhor, për shembull, mund ta zvogëlojë përfaqësimin pa ndryshuar asnjë nen që mban titullin “të drejtat e komuniteteve”.
Procedura e dytë do t’u shërbente reformave të organizimit institucional që nuk i cenojnë këto garanci. Për to propozoj 80 vota parlamentare, kontroll paraprak kushtetues dhe ratifikim qytetar në referendum, pa një miratim komunitar të veçantë. Deputetët dhe qytetarët e të gjitha komuniteteve do të merrnin pjesë me të drejta të barabarta.
Kjo është propozim për të drejtën e ardhshme. Nuk është kompetencë që shumica e ka sot.
Kufiri ndërmjet procedurave duhet të caktohet nga ndikimi i reformës. Nuk mjafton që propozuesi ta quajë “teknike” ose “zgjedhore”. Zgjedhja e presidentit dhe heqja e vendeve të garantuara janë ndryshime me pasoja krejt të ndryshme. Përjashtimi i përgjithshëm i të gjitha reformave zgjedhore nga mbrojtja komunitare do të krijonte mundësi abuzimi.
Propozoj që Gjykata Kushtetuese ta bëjë klasifikimin paraprak, me vendim të arsyetuar dhe pas dëgjimit të përfaqësuesve të komuniteteve. Kontrolli i ri do të mbulonte shprehimisht të drejtat individuale, të drejtat komunitare dhe pasojat diskriminuese. Propozimi që prek garancitë komunitare do të kalonte në procedurën e shumicës së dyfishtë; ai që cenon thelbin e të drejtave do të refuzohej.
Referendumi si përgjegjësi qytetare
Referendumi duhet të ketë rregulla që e bëjnë votën të lirë dhe rezultatin të besueshëm. Kodi i rishikuar i Komisionit të Venecias për referendumet është pikë referimi për këtë projektim, jo miratim paraprak i modelit të propozuar për Kosovën. [3]
Propozoj pyetje të qarta, publikimin e tekstit dhe shpjegimit të pasojave së paku 90 ditë përpara, administrim nga KQZ-ja, transparencë financimi dhe qasje të barabartë në informim. Çështjet pa lidhje të brendshme do të votoheshin veçmas: qytetari duhet të mund të mbështesë reformën presidenciale pa u detyruar të pranojë një ndryshim tjetër.
Për procedurën institucionale propozoj miratim me shumicën e votave të vlefshme, pa prag pjesëmarrjeje. Kjo zgjedhje synon të mos e shpërblejë bojkotin. Legjitimiteti do të mbështetej edhe në filtrin paraprak prej 80 deputetësh, debatin publik dhe kontrollin gjyqësor. Standardet e Venecias lejojnë pragje të posaçme për çështje me rëndësi themelore kushtetuese; prandaj mungesa e pragut nuk duhet paraqitur si kërkesë absolute ndërkombëtare. [3]
Referendumi do të ndalohej kur synon uljen e mbrojtjes themelore të një grupi. Ai nuk do të shërbente as për zgjatjen e mandatit të pushtetarëve aktualë ose shmangien e vendimeve detyruese gjyqësore.
Presidenti: mandat qytetar me kompetencat ekzistuese
Zgjidhja që mbështes për një reformë afatgjatë është zgjedhja e presidentit drejtpërdrejt nga qytetarët, duke ruajtur kompetencat ekzistuese dhe përgjegjësinë parlamentare të qeverisë.
Propozoj dy raunde: zgjedhje me më shumë se gjysmën e votave të vlefshme në të parin; përndryshe, balotazh ndërmjet dy kandidatëve kryesorë. Kandidimi duhet të mundësohet përmes nënshkrimeve qytetare, sipas një pragu proporcional që përcaktohet pas konsultimit publik.
Mandati i drejtpërdrejtë nuk do të krijonte kompetenca të nënkuptuara për drejtimin e qeverisë. Paketa duhet ta thotë shprehimisht se mënyra e zgjedhjes nuk i zgjeron autorizimet presidenciale. Duhet të harmonizojë edhe dispozitat për vakancën, zëvendësimin, shkarkimin dhe shpërndarjen e Kuvendit.
Ruajtja e kompetencave në këtë paketë është angazhim i qartë. Shpallja e tyre përgjithmonë të pandryshueshme do të krijonte një ngurtësi të re; çdo ndryshim i ardhshëm duhet t’i nënshtrohet procedurës së posaçme dhe kontrollit demokratik.
Alternativa parlamentare: 61 vota dhe kuorum i qartë
Neni 86 parashikon dy të tretat në dy votimet e para dhe shumicën e të gjithë deputetëve në të tretin. Pragu fitues duhet dalluar nga kushtet procedurale të votimit. [1]
Si alternativë ndaj zgjedhjes qytetare, propozoj dy votime fillestare me 80 vota, të pasuara nga votimi vendimtar me 61 vota dhe kuorum shprehimisht prej 61 deputetësh. Amendamenti duhet të përcaktojë se mungesa e deputetëve të tjerë nuk pengon zhvillimin e atij votimi.
Kalimi ndërmjet raundeve duhet të ketë afate të detyrueshme dhe rregulla për kandidaturat reale. Askush nuk duhet të detyrohet të votojë pro; megjithatë, procedura duhet të mund të përfundojë. Nëse asnjë kandidat nuk merr 61 vota, duhet të ketë pasoja të përcaktuara, përfshirë zgjedhje të reja pas shterimit të afatit kushtetues.
Ky model ruan më qartë logjikën parlamentare, por rrit mundësinë që presidenti të zgjidhet vetëm nga shumica qeverisëse. Modeli qytetar e zhvendos vendimin jashtë Kuvendit, por krijon një mandat politik të veçantë. Zgjedhja kërkon vlerësim të këtyre pasojave.
Si hapet ligjërisht rruga
Hapi i parë është një draft publik që përmban mekanizmin e ri të amendamentimit, kufirin mbrojtës dhe njërin model presidencial. Ai duhet t’i nënshtrohet konsultimit me komunitetet, ekspertizës së Komisionit të Venecias dhe vlerësimit paraprak kushtetues.
Hapi vendimtar mbetet miratimi fillestar sipas procedurës ekzistuese. SHBA-ja dhe partnerët evropianë mund të ndihmojnë në arritjen e marrëveshjes, por nuk mund t’i zëvendësojnë votat. Negociata duhet të ofrojë siguri të zbatueshme për komunitetet dhe një procedurë të ardhshme që pengon paralizën.
Nëse marrëveshja mungon, pengesa duhet emërtuar publikisht. Nuk ka ndershmëri intelektuale në premtimin se referendumi ose një ligj i zakonshëm mund ta zgjidhë menjëherë këtë nyjë.
Kosova ka nevojë për një kushtetutë që mbron çdo qytetar dhe lejon ndryshimin e përgjegjshëm. Formula e propozuar është e qartë: garanci të forta për komunitetet; shumicë e cilësuar, kontroll kushtetues dhe referendum për reformat institucionale; procedurë presidenciale që mund të përfundojë. Vlera e saj matet nga aftësia për të funksionuar me të njëjtën drejtësi nën çdo shumicë të ardhshme.
Burime dokumentare
Kushtetuta e Republikës së Kosovës, veçanërisht nenet 2, 64, 65, 81, 86, 113 dhe 144; të lexohet së bashku me amendamentet.
Kuvendi i Kosovës, “Role and Competencies of the Assembly”.
Komisioni i Venecias, Revised Code of Good Practice on Referendums, CDL-AD(2022)015, 2022.
Pragjet, afatet dhe procedurat e reja të sugjeruara janë propozime të kësaj analize, jo dispozita në fuqi ose rekomandime ndërkombëtare të miratuara posaçërisht për Kosovën.