Ballkani ka qenë historikisht hapësira më e ndjeshme e Evropës për shkak të ndërthurjes së interesave të fuqive të mëdha.Në këtë kontekst, Serbia, që nga shekulli XIX, është formuar si projekt politik e fetar i Rusisë cariste, ndërsa Shqipëria dhe më vonë Kosova janë formësuar si projekte të mbështetjes amerikane për liri, sovranitet dhe demokraci.Ky kontrast i thellë gjeopolitik përbën boshtin e ndarjes civilizuese të Ballkanit: Lindja autoritare ruse përballë Perëndimit demokratik amerikan.
II. Serbia – produkt i pansllavizmit rus dhe instrument i ndikimit të Moskës në Ballkan
1. Rrënjët historike të ndikimit rus në formimin e shtetit serb
Në fillim të shekullit XIX, kur Serbia ngriti kryengritjet kundër Perandorisë Osmane (1804–1817), Rusia ishte mbështetësi i vetëm ushtarak dhe diplomatik i saj.Kryengritësit serbë, udhëhequr nga Karagjorgje Petroviq dhe më pas nga Millosh Obrenoviq, u ndihmuan me armatime, këshilltarë ushtarakë dhe diplomatë rusë.
Në Kongresin e Berlinit (1878), Rusia, përmes ministrit të jashtëm Gorchakov, arriti ta imponojë njohjen e pavarësisë së Serbisë, duke e vendosur në orbitën e saj politike dhe kishtare.Kështu, Serbia u shndërrua në instrument strategjik rus për dalje në Adriatik, një objektiv që Moska e ka ruajtur deri më sot përmes ndikimit energjetik dhe ushtarak.
2. Shekulli XX: Nga Rusia cariste te Rusia putiniste
Në Luftën e Parë Botërore, Rusia hyri në konflikt pikërisht për ta mbrojtur Serbinë pas atentatit të Sarajevës (1914).Pas Luftës së Dytë Botërore, megjithëse Jugosllavia e Titos u distancua nga Bashkimi Sovjetik, Serbia si shtet amë i federatës mbeti ideologjikisht e lidhur me Rusinë.
Pas rënies së komunizmit, lidhjet u ripërtërinë:
-Në vitin 1999, Rusia e mbrojti Millosheviqin në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, duke kundërshtuar ndërhyrjen humanitare të NATO-s;
-Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës më 2008, Rusia ka përdorur veto pesë herë në OKB për ta penguar njohjen ndërkombëtare të saj;
-Serbia, në vitin 2013, nënshkroi marrëveshje strategjike për bashkëpunim ushtarak me Federatën Ruse, duke lejuar qendrën e përbashkët të sigurisë në Nish, e cila de facto është bazë ruse e inteligjencës në Ballkan.
3. Rusia si “nëna gjeopolitike” e Serbisë
Sot Serbia është shteti më i afërt me Rusinë në Evropë.Në planin energjetik, Gazprom Neft zotëron mbi 56% të industrisë serbe të naftës (NIS).Në planin politik, Beogradi është qendra e propagandës ruse në Ballkan, me hapjen e “RT Balkan”, “Sputnik Srbija” dhe dhjetëra portale që transmetojnë narrativën anti-NATO dhe anti-Kosovë.Në planin fetar, Kisha Ortodokse Serbe dhe ajo Ruse janë të lidhura në doktrinë e interes: të ruajnë ndikimin ortodoks sllav dhe të kundërshtojnë çdo integrim euroatlantik.Këto fakte e bëjnë Serbinë një vasal strategjik të Moskës, një “kolonë të pestë” në Evropën Juglindore, që minon stabilitetin rajonal dhe frenon proceset integruese të BE-së.
III. Shqipëria dhe Kosova – krijesa politike e mbështetjes amerikane dhe simbole të orientimit euroatlantik
1. Roli amerikan në shpëtimin dhe ruajtjen e shtetit shqiptar
Në Konferencën e Paqes në Paris (1919), Presidenti amerikan Woodrow Wilson kundërshtoi planet e ndarjes së Shqipërisë midis fqinjëve ballkanikë. Me fjalët e tij të njohura “Shqipëria duhet të ekzistojë”, ai shënoi aktin e parë të mbrojtjes diplomatike amerikane ndaj kombit shqiptar.Pas rënies së komunizmit (1990), SHBA-ja ishte ndër vendet e para që rindërtoi marrëdhëniet diplomatike me Shqipërinë.
Programet e USAID-it, reformat në drejtësi, integrimi në NATO (2009) dhe roli aktiv në paqen rajonale dëshmojnë se Shqipëria është model i shtetit që u rimëkëmb përmes orientimit amerikan.
2. Kosova – projekti më i suksesshëm i ndërhyrjes humanitare amerikane
Në fund të viteve ’90, pas masakrave të Drenicës, Likoshanit, Prekazit dhe Mejës, Kosova u bë qendra e rezistencës shqiptare kundër gjenocidit serb.Ndërhyrja e SHBA-së dhe NATO-s më 24 mars 1999 ishte aksioni më i drejtë humanitar në historinë moderne të Evropës, që ndali spastrimin etnik të mbi 800.000 shqiptarëve.
Pas luftës, SHBA-ja luajti rolin kryesor në krijimin e institucioneve të Kosovës, përmes UNMIK-ut dhe më vonë përmes mbështetjes direkte në shpalljen e pavarësisë (17 shkurt 2008).
Në Uashington u hartuan bazat e shtetit të ri, ndërsa ish-Presidenti George W. Bush deklaroi publikisht:Sot, SHBA-ja është garanti më i madh i sovranitetit dhe sigurisë së Kosovës.Në fushën ushtarake, KFOR-i udhëhiqet nga NATO nën komandën amerikane; në fushën politike, ambasada amerikane është institucioni më i respektuar dhe më i besueshëm; në planin ekonomik, investimet e MCC dhe USAID kanë ndërtuar infrastrukturë, arsim dhe sistem të drejtësisë moderne.
3. Shqipëria dhe Kosova si boshti amerikan i stabilitetit ballkanik
Në kontekstin rajonal, bashkëpunimi Tiranë–Prishtinë–Washington përfaqëson modelin më të suksesshëm të partneritetit demokratik.Në çdo krizë ballkanike – nga veriu i Kosovës te Maqedonia e Veriut apo Bosnja – SHBA-ja ka vepruar në koordinim me qeveritë shqiptare për të ruajtur stabilitetin dhe për të penguar rikthimin e ndikimit rus përmes Serbisë.
IV. Ilustrime konkrete të kontrastit gjeopolitik
1999 – ndërhyrja e NATO-s (SHBA) kundër Serbisë së mbështetur nga Rusia:
Rusia e Boris Jelcinit dërgoi njësi speciale në Prishtinë më 12 qershor 1999, pa leje të NATO-s, duke tentuar ta marrë aeroportin e Sllatinës. SHBA reagoi me vendosmëri, duke penguar avancimin rus – një moment që shpëtoi Kosovën nga ndarja.
2008 – pavarësia e Kosovës:
SHBA dhe vendet kryesore të BE-së e njohën menjëherë shtetin e ri, ndërsa Rusia e shpalli “akt të paligjshëm”. Ky ishte dallimi midis konceptit të lirisë dhe politikës së kontrollit.
2022 – lufta në Ukrainë dhe pozicioni serb:
Serbia refuzoi të vendoste sanksione ndaj Rusisë, duke u shfaqur si aleate e hapur e Kremlinit.
Në të kundërt, Shqipëria dhe Kosova u rreshtuan përkrah NATO-s dhe Ukrainës, duke dëshmuar besnikëri të plotë ndaj sistemit demokratik perëndimor.
2024–2025 – përpjekjet ruse për destabilizim përmes veriut të Kosovës:
Strukturat serbe në veri, të koordinuara nga shërbimet sekrete ruse (GRU), kanë provokuar tensione me synim që të krijojnë “zonë konflikti të ngrirë”.Falë ndërhyrjes amerikane dhe diplomacisë euroatlantike, u shmang një skenar i ngjashëm me Donbasin.
V.Serbia është dhe mbetet produkt i projektit politik rus, e mbështetur në ortodoksi, autoritarizëm dhe hegjemonizëm rajonal.Në anën tjetër, Shqipëria dhe Kosova janë vlera të përbashkëta të Perëndimit, të formësuara përmes idealit të lirisë, të drejtave të njeriut dhe demokracisë që mishëron fryma amerikane.
Historia e shekullit XXI e ka bërë të qartë se:
-shtetet që mbështeten në Moskë mbesin peng i autoritarizmit dhe propagandës;
-shtetet që mbështeten në Washington bëhen pjesë e rendit të lirisë, të progresit dhe të stabilitetit.Kjo është ndarja thelbësore e Ballkanit të sotëm:Serbia – krijesë e Rusisë;Shqipëria dhe Kosova – bijë të lirisë amerikane.
