Lokaliteti arkeologjik “Varrezat ilire pranë fshatit Bilaç” ndodhet në afërsi të fshatit Bilaç, në territorin e komunës së Bujanocit. Ai përbëhet nga struktura tumulare (kodërvarre) të ngritura me dhé dhe gurë, që mbulojnë varre individuale ose kolektive.
Bazuar në analogji me nekropole të tjera të Dardanisë antike, pritet që ky lokalitet duhet të përmbajë:
• Varre me inhumacion dhe/ose kremacion;
• Inventare funerare si qeramikë, stoli prej bronzi, armë dhe objekte zbukurimi;
• Struktura arkitektonike funerare me pllaka guri.
Pozita gjeografike e lokalitetit sugjeron rëndësi strategjike dhe vazhdimësi banimi në këtë hapësirë që nga periudha parahistorike.
1. Konteksti historik dhe shkencorë
Rajoni i Luginës së Preshevës në antikitet ishte pjesë e Dardanisë dhe një ndër njësitë më të rëndësishme etno-politike ilire, e përmendur nga disa autorë antikë si Straboni dhe Plini Plaku.
Këtu dardanët zhvilluan një kulturë materiale të dallueshme, me traditë të konsoliduar të varrimit në tuma, e cila paraqet element kyç për studimin e organizimit shoqëror dhe strukturës fisnore të shoqërisë ilire.
Varrezat ilire të Bilaçit përfaqësojnë një dëshmi materiale të kësaj pranie historike dhe janë pjesë integrale e hartës së nekropoleve dardane në Ballkanin qendror:
• Dokumentojnë strukturën shoqërore dhe hierarkinë e komuniteteve ilire;
• Dëshmojnë për zhvillimin e riteve funerare dhe besimeve të lashta;
• Ofrojnë potencial për studime antropologjike, bioarkeologjike dhe kronologjike;
• Kontribuojnë në plotësimin e hartës arkeologjike të Dardanisë.
2. Vlera kulturore dhe identitare
Lokaliteti përbën pjesë të trashëgimisë kulturore historike të rajonit dhe ka rëndësi për:
• Ruajtjen e kujtesës historike;
• Edukimin kulturor dhe shkencor;
• Zhvillimin e turizmit kulturor;
• Promovimin e dialogut ndërkulturor mbi bazë të trashëgimisë së përbashkët.
3. Baza ligjore
Në përputhje me ligjet për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore në fuqi (Ligji për Trashëgiminë Kulturore i Republikës së Serbisë), çdo lokalitet me vlera të veçanta historike, arkeologjike dhe kulturore mund të shpallet pasuri kulturore e mbrojtur.
Sipas parimeve të këtij ligji:
• Trashëgimia arkeologjike përbën pasuri me interes publik;
• Lokalitetet arkeologjike janë të mbrojtura pavarësisht pronësisë mbi tokën;
• Ndërhyrjet pa leje në lokalitete arkeologjike përbëjnë shkelje ligjore.
4. Korniza ndërkombëtare
Shpallja si monument kulture mbështetet gjithashtu në:
• Konventën Evropiane për Mbrojtjen e Trashëgimisë Arkeologjike (Valletta, 1992);
• Konventën e UNESCO-s për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore dhe Natyrore (1972);
• Parimet e Këshillit të Evropës për ruajtjen e trashëgimisë si element i identitetit kulturor dhe dialogut ndërkulturor.
Në këtë kuptim, mbrojtja e lokalitetit është jo vetëm detyrim kombëtar, por edhe obligim ndërkombëtar.
Gjendja e mjerueshme aktuale dhe rreziqet
Ky lokalitet aktualisht:
• Nuk ka status formal mbrojtjeje;
• Rrezikohet nga ndërtime të pakontrolluara;
• Mund të jetë i ekspozuar ndaj dëmtimeve natyrore dhe ndërhyrjeve të paligjshme;
• Nuk është i dokumentuar plotësisht në regjistrin zyrtar të monumenteve.
Mungesa e statusit të mbrojtjes rrit rrezikun e degradimit të pakthyeshëm të kësaj pasurie me vlerë të lartë arkeologjike.
Propozime konkrete
1. Shpallja e lokalitetit si Monument Kulture i kategorisë “Pasuri Arkeologjike me rëndësi të veçantë”.
2. Hartimi i një zone mbrojtëse përreth lokalitetit.
3. Ndërmarrja e gërmimeve sistematike nën mbikëqyrje profesionale.
4. Regjistrimi i lokalitetit në regjistrin kombëtar të trashëgimisë kulturore.
5. Vendosja e tabelave informuese dhe masa të mbikëqyrjes institucionale.
6. Hartimi i një plani menaxhimi afatgjatë.
PËRFUNDIM
Varrezat Ilire pranë fshatit Bilaç përbëjnë një pasuri të rëndësishme arkeologjike dhe historike, me vlera të veçanta shkencore, kulturore dhe identitare. Në përputhje me legjislacionin kombëtar dhe konventat ndërkombëtare për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, ekzistojnë të gjitha bazat juridike dhe shkencore për shpalljen e këtij lokaliteti si “Monument Kulture i mbrojtur”.
Mbrojtja e tij përfaqëson një investim të duhur në ruajtjen e trashëgimisë së përbashkët dhe në zhvillimin e qëndrueshëm kulturor të rajonit.
Preshevë, më 12 shkurt 2026
