1. Nga paradigma e kontrollit tek paradigma e krijimit
Në historinë e arsimit shqiptar në Luginën e Preshevës, Gjimnazi “Skënderbeu” ka qenë më shumë se një institucion arsimor: ai ka funksionuar si hapësirë formimi kombëtar, si vatër e rezistencës institucionale dhe si laborator i transformimit pedagogjik.
Fillimet e mia si profesor në këtë gjimnaz përkojnë me një periudhë kur arsimi ndodhej në një tension të fortë ndërmjet dy paradigmave: paradigmës së pushtetit autoritar dhe institucional, dhe paradigmës së misionit kreativ, emancipues e formues të personalitetit të lirë.
Ky transformim nuk ishte thjesht metodik; ai ishte epistemologjik, profesional dhe etik. Ai prekte konceptimin e dijes, raportin mësimdhënës–nxënës, rolin e shkollës në shoqëri dhe vetë kuptimin e autoritetit pedagogjik.
2. Paradigma autoritare: Arsimi si instrument i pushtetit
Në sistemin arsimor të fundviteve ’70 dhe fillimviteve ’80, ndikimi i modelit socialist jugosllav ishte i dukshëm. Shkolla shihej si instrument i formimit ideologjik dhe i riprodhimit të rendit institucional. Autoriteti i mësimdhënësit ndërtohej mbi hierarkinë, disiplinën dhe kontrollin, jo mbi dialogun dhe krijimtarinë.
Karakteristikat kryesore të kësaj paradigme ishin:
• Centralizimi i kurrikulës dhe kontrolli i përmbajtjes.
• Mësimdhënia frontale, kryesisht e orientuar drejt transmetimit të njohurive.
• Vlerësimi normativ, i fokusuar në riprodhimin e informacionit.
• Autoriteti formal i mësimdhënësit si përfaqësues i rendit institucional.
Në këtë kontekst, nxënësi perceptohej më shumë si subjekt pasiv, si përthithës i dijes, sesa si bashkëkrijues i saj. Didaktika dominohej nga modeli tradicional, ku mësimi strukturohej në vijë lineare dhe ku kreativiteti individual shpesh shihej si devijim nga norma.
3. Fillimet e mia si profesor – ndërgjegjësimi për kufizimet e modelit tradicional
Kur nisa punën si profesor në Gjimnazin “Skënderbeu”, u përballa me një realitet të dyfishtë: nga njëra anë, një strukturë e fortë institucionale; nga ana tjetër, një rini e etur për identitet, për shprehje të lirë dhe për kuptim.
Përvoja ime akademike si student në Fakultetin e Shkencave Politike në Sarajevë më kishte afruar me literaturën moderne pedagogjike dhe teoritë kritike të arsimit. Kjo më shtyu të reflektoj mbi disa pyetje themelore:
• A është autoriteti sinonim i autoritarizmit dhe pushtetit?
• A duhet arsimi të riprodhojë rendin apo ta problematizojë atë?
• Si mund të shndërrohet klasa në hapësirë dialogu të mirëfilltë, demokratik dhe angazhimi krijues?
Këto pyetje shënuan fillimin e një procesi transformues, jo vetëm për mua si mësimdhënës, por edhe për mënyrën se si konceptohej mësimi në praktikën e asaj kohe në Gjimnazin “Skënderbeu” në Preshevë dhe në shkollat e tjera.
4. Nga autoriteti formal tek autoriteti pedagogjik
Transformimi i parë ishte konceptual: dallimi ndërmjet autoritetit formal dhe autoritetit pedagogjik.
• Autoriteti formal buron nga pozita institucionale e mësimdhënësit si përfaqësues i shkollës.
• Autoriteti pedagogjik buron nga kompetenca profesionale, integriteti moral dhe aftësia për të frymëzuar nxënësin drejt përvetësimit të dijes si nevojë imanente dhe si aftësim për punë krijuese.
Në praktikën time fillestare dhe të mëvonshme të mësimdhënies, kjo u përkthye në:
• Hapje ndaj debatit në klasë rreth temës dhe njësisë mësimore;
• Inkurajim të mendimit kritik, zhdukjen e frikës dhe rrënjosjen e “guximit për të gabuar”, me moton se gjithmonë “duhet provuar”. Ashtu si futbollisti që merr guximin të godasë drejt portës pa qenë i sigurt në shënim – sepse pa goditur, është e sigurt që nuk shënohet;
• Vendosje të një raporti më horizontal komunikimi, duke zbutur hierarkinë vertikale mësimdhënës–nxënës.
Kjo qasje ishte në përputhje me teoritë konstruktiviste të të nxënit, sipas të cilave dija ndërtohet përmes ndërveprimit aktiv me realitetin dhe jo përmes transmetimit mekanik.
5. Nga transmetimi i dijes - në bashkëkrijim
Në planin didaktik, ndryshimi thelbësor ishte kalimi nga modeli i mësimdhënies frontale në metoda aktive dhe bashkëpunuese:
• Diskutime të strukturuara;
• Analizë tekstesh dhe përmbajtjesh mësimore me qasje kritike;
• Punë në tandem dhe në grupe;
• Projekte tematike në terren, si angazhimi i nxënësve në mbledhjen e të dhënave rreth zakoneve tona, të drejtës zakonore shqiptare në Preshevë dhe rrethinë, fenomenit të gjakmarrjes, hakmarrjes dhe pajtimeve, në kuadër të lëndës së sociologjisë së kulturës – një lëndë e re për kohën, që kërkonte eksperimentim metodik dhe kreativitet pedagogjik.
Këto metoda:
1. Rritën angazhimin e nxënësve në procesin mësimor dhe jashtëmësimor;
2. Forcuan aftësitë analitike;
3. Nxitën përgjegjësinë individuale dhe kolektive.
Nxënësi nuk ishte më vetëm marrës informacioni, por interpretues, kritik dhe krijues. Kjo përfaqësonte kalimin nga pedagogjia e bindjes në pedagogjinë e ndërgjegjësimit.
6. Konteksti politik dhe ndikimi në misionin arsimor
Periudha 1981–1990 ishte e shënuar nga tensione politike dhe diferencime ideo-politike në arsim. Në këtë kontekst, misioni kreativ i arsimit merrte edhe dimension etik e kombëtar.
Shkolla nuk ishte vetëm vend i mësimit të lëndëve, por edhe hapësirë e ruajtjes së identitetit kulturor dhe gjuhësor shqiptar. Për këtë arsye, transformimi pedagogjik ishte një akt profesional, por njëkohësisht edhe një akt qytetar.
Në kushtet e presionit institucional, mësimdhënia kreative përbënte formë rezistence simbolike: ajo afirmonte mendimin kritik, vetëdijen historike dhe dinjitetin intelektual.
7. Psikologjia e qasjes humaniste
Një element tjetër thelbësor ishte kuptimi i zhvillimit psikologjik të adoleshentit. Nxënësit e gjimnazit ndodhen në fazën e formimit të identitetit, ku nevoja për autonomi individuale dhe përkatësi sociale është vendimtare.
Qasja ime pedagogjike u mbështet në:
• Respektimin e individualitetit;
• Dëgjimin aktiv;
• Vlerësimin e angazhimit në mësim, jo vetëm matjen mekanike të njohurive.
Ky model humanist e zhvendosi fokusin nga kontrolli rigoroz i sjelljes tek zhvillimi i personalitetit të nxënësit. Shkolla filloi të perceptohej si komunitet mësimi dhe jo si mekanizëm i thjeshtë disiplinor.
8. Roli i mësimdhënësit si mentor dhe model
Në modelin e ri, mësimdhënësi nuk ishte vetëm ligjërues, por edhe:
• Mentor;
• Udhërrëfyes intelektual;
• Model qytetar dhe etik.
Autoriteti ndërtohej mbi koherencën ndërmjet fjalës dhe veprës. Nxënësit perceptonin autenticitetin, drejtësinë dhe përkushtimin si elemente themelore të legjitimitetit pedagogjik.
Ky transformim ndikoi gradualisht edhe në kulturën institucionale të shkollës, duke krijuar një frymë më të hapur, më dialoguese dhe më bashkëpunuese.
9. Vlerësimi si proces emancipues
Një aspekt kyç i evolucionit ishte rikonceptimi i vlerësimit. Nga një instrument kontrolli, ai u shndërrua në mjet zhvillimi.
• U theksua feedback-u cilësor;
• U inkurajua vetëvlerësimi;
• U promovua reflektimi kritik.
Vlerësimi nuk ishte më “dënim” apo “shpërblim”, por orientim për përmirësim. Kjo rriti motivimin e brendshëm dhe uli frikën nga gabimi.
10. Arsimi si mision kreativ
Transformimi nga pushteti autoritar në mision kreativ nuk ishte proces linear. Ai ishte i ndërthurur me sfida institucionale, rezistencë strukturore dhe tensione politike.
Megjithatë, përvoja në Gjimnazin “Skënderbeu” dëshmoi se:
• Arsimi mund të jetë hapësirë lirie edhe brenda strukturave të kufizuara;
• Autoriteti mund të ndërtohet mbi dialog, jo mbi frikë;
• Kreativiteti pedagogjik është forcë transformuese shoqërore.
Në retrospektivë, fillimet e mia si profesor përbëjnë një laborator të gjallë të tranzicionit pedagogjik: nga arsimi si instrument i pushtetit, në arsimin si mision emancipues, kreativ dhe formues të qytetarit të lirë.
Përfundim
Evoluimi i arsimit në Gjimnazin “Skënderbeu” në Preshevë gjatë periudhës së fillimeve të mia si profesor përfaqëson një proces të thellë transformimi paradigmatik. Nga modeli autoritar, i orientuar drejt kontrollit dhe riprodhimit ideologjik, u kalua gradualisht në një model kreativ, dialogjik dhe humanist.
Ky transformim nuk ishte vetëm metodik; ai ishte akt kulturor, etik dhe historik. Ai dëshmoi se mësimdhënia, kur mbështetet në kompetencë, integritet dhe vizion, mund të shndërrohet në mision – një mision që formon jo vetëm nxënës të ditur, por edhe qytetarë të ndërgjegjshëm dhe personalitete të lira.
Në këtë kuptim, arsimi nuk është thjesht transmetim dijeje; ai është proces emancipimi. Dhe pikërisht në këtë emancipim të nxënësit qëndron thelbi i misionit kreativ të mësimdhënësit.
