Një rezultat që nuk duhet të konsiderohet thjesht si një numër
Rezultatet e Kosovës në PISA nuk janë vetëm një statistikë ndërkombëtare dhe as një renditje që mund të harrohet pas publikimit të tabelave. Ato janë një pasqyrë e rëndësishme e gjendjes së sistemit arsimor dhe, në një kuptim më të gjerë, e mënyrës se si një shoqëri e koncepton dijen, shkollën, mësimnxënien dhe të ardhmen e gjeneratave të reja.
Në PISA 2022, nxënësit 15-vjeçarë të Kosovës arritën mesatarisht 355 pikë në matematikë, 342 në lexim dhe 357 në shkencë, ndërsa mesataret e vendeve të OECD-së ishin përkatësisht 472, 476 dhe 485 pikë.
Këto shifra janë serioze.
Por edhe më shqetësuese është ajo që fshihet pas tyre. Sipas OECD-së, vetëm rreth 15% e nxënësve në Kosovë arritën nivelin bazë 2 ose më lart në matematikë, krahasuar me 69% në mesataren e OECD-së. Në lexim, rreth 83.1% e nxënësve ishin nën nivelin 2, ndërsa në shkencë rreth 79.3%.
Kjo do të thotë se problemi nuk është thjesht se Kosova ka pak nxënës të shkëlqyer. Problemi është shumë më i thellë: një pjesë jashtëzakonisht e madhe e nxënësve nuk po arrin as nivelin bazë të kompetencave që PISA synon të masë.
Pikërisht këtu duhet të fillojë debati serioz.
PISA nuk duhet të përdoret për të fajësuar fëmijët. Përkundrazi, rezultatet duhet të shërbejnë për të pyetur sistemin: Çfarë nuk po funksionon?
Dhe pyetja tjetër është edhe më e rëndësishme:
Kush është përgjegjës për atë që nuk po funksionon?
Nga PISA e nxënësve te “PISA e politikëbërësve”
Nëse do të ekzistonte një test ndërkombëtar PISA për politikëbërësit, nuk do të ishte aspak e drejtë të pyeteshin ministrat, deputetët apo zyrtarët publikë vetëm për njohuritë e tyre teorike.
Ata do të duhej të testoheshin për diçka shumë më të rëndësishme: aftësinë për të zgjidhur probleme reale të shoqërisë.
Një “PISA e politikëbërësve” do të mund të kishte pyetje të tilla:
A mund të ndërtoni një politikë arsimore që matet me rezultate dhe jo vetëm me numrin e reformave të shpallura?
A dini të përcaktoni prioritetet buxhetore?
A mund të dalloni një reformë reale nga një reformë vetëm në letër?
A dini të lexoni të dhënat statistikore dhe të nxirrni përfundime të sakta?
A mund të hartoni një politikë publike dhe, pas pesë vjetësh, të tregoni në mënyrë të matshme nëse ajo ka funksionuar?
A dini të pranoni një gabim politik dhe ta korrigjoni atë?
A mund të vendosni interesin publik mbi interesin partiak?
Në një test të tillë, nuk do të mjaftonte të dije të flisje bukur. Nuk do të mjaftonte të dije të kritikosh opozitën. Nuk do të mjaftonte as të fitoje zgjedhjet.
Do të duhej të dije të qeverisësh.
Dhe këtu qëndron thelbi i metaforës.
Nëse PISA i pyet nxënësit se sa dinë të lexojnë, të arsyetojnë, të analizojnë dhe të zgjidhin probleme, një “PISA e politikëbërësve” do të duhej të pyeste: sa dinë të qeverisin, të planifikojnë, të zbatojnë dhe të japin llogari?
Kjo nuk është një tallje me politikën.
Është një kërkesë për standard.
Problemi i arsimit nuk është vetëm problem i shkollës
Një gabim i zakonshëm është që rezultatet e PISA-s t’i ngarkohen vetëm mësuesit ose nxënësit.
Kjo është e padrejtë dhe shkencërisht e pamjaftueshme.
Nxënësi hyn në klasë me një histori familjare, sociale dhe ekonomike. Mësuesi punon brenda një kurrikule të caktuar. Shkolla funksionon brenda një sistemi administrativ. Komuna ka përgjegjësi të caktuara. Ministria harton politika dhe përcakton standarde. Qeveria përcakton prioritetet financiare. Parlamenti miraton ligjet dhe kontrollon qeverinë.
Prandaj, rezultati përfundimtar është produkt i një zinxhiri të tërë.
Kur ky zinxhir nuk funksionon si duhet, nuk mund të kërkohet përgjegjësia vetëm te hallka e fundit.
Nxënësi është hallka që shihet.
Por pas tij qëndrojnë familja, mësuesi, drejtori, komuna, ministria dhe politika shtetërore.
Kjo është arsyeja pse një rezultat i dobët i PISA-s duhet të shkaktojë jo vetëm debat pedagogjik, por edhe debat politik dhe shoqëror.
OECD vëren gjithashtu se shkollat në Kosovë kanë një nivel relativisht të ulët autonomie krahasuar me shumë sisteme të tjera pjesëmarrëse në PISA dhe se numri i kompjuterëve për nxënës është ndër më të ulëtit në grupin e vendeve pjesëmarrëse.
Këto të dhëna nuk e shpjegojnë të gjithë problemin, por tregojnë se rezultatet e nxënësve nuk mund të shkëputen nga mënyra se si është ndërtuar dhe menaxhuar sistemi arsimor.
Dija nuk mund të ndërtohet me slogane
Kosova ka bërë hapa të rëndësishëm në ndërtimin e institucioneve të saj pas vitit 1999 dhe veçanërisht pas shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008.
Por ndërtimi i shtetit nuk përfundon me ndërtimin e institucioneve.
Shteti funksional matet me cilësinë e shërbimeve që u ofron qytetarëve.
Një shtet mund të ketë kushtetutë moderne, parlament, qeveri, komuna, universitete dhe strategji kombëtare. Por nëse nxënësi përfundon shkollën pa zotëruar mirë leximin, matematikën dhe shkencën, atëherë duhet bërë pyetja nëse sistemi po e realizon misionin e tij themelor.
Arsimi është një prej fushave ku rezultatet nuk duhet të maten me numrin e dokumenteve të miratuara.
Duhet të maten me atë që nxënësi di dhe është në gjendje të bëjë.
Ky është ndryshimi ndërmjet politikës simbolike dhe politikës së bazuar në rezultate.
Një ministër mund të prezantojë një strategji të re.
Një qeveri mund të inaugurojë një shkollë.
Një komunë mund të shpallë një projekt.
Por pyetja e vërtetë është:
A mëson fëmija më mirë?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë duhet të kemi guximin të themi se politika nuk ka prodhuar rezultatin e premtuar.
Si do të dukej “provimi” i politikëbërësve?
Një test i tillë hipotetik do të duhej të kishte disa fusha.
E para: njohuritë dhe të dhënat.
Politikëbërësi duhet të dijë të lexojë statistikat, buxhetin, raportet e auditimit dhe treguesit socialë.
E dyta: mendimi kritik.
Ai duhet të jetë në gjendje të dallojë një argument të bazuar në fakte nga propaganda politike.
E treta: zgjidhja e problemeve.
Nuk mjafton të identifikosh problemin. Duhet të ofrosh një zgjidhje që mund të zbatohet.
E katërta: planifikimi afatgjatë.
Një qeverisje serioze nuk mendon vetëm deri në zgjedhjet e ardhshme. Ajo duhet të mendojë për gjeneratën e ardhshme.
E pesta: përgjegjësia publike.
Politikëbërësi duhet të jetë në gjendje të përgjigjet se çfarë ka bërë me paratë publike dhe çfarë rezultati ka prodhuar.
E gjashta: integriteti institucional.
Një sistem nuk mund të funksionojë nëse kriteri kryesor për emërime është afërsia politike dhe jo kompetenca profesionale.
Në një “PISA të tillë”, ndoshta pyetja më e vështirë do të ishte:
Çfarë bëni kur politika juaj dështon?
Politikëbërësi i mirë nuk do të përgjigjej: “Fajin e ka opozita.”
Ai do të duhej të thoshte:
“Rezultati nuk është i kënaqshëm. Të dhënat tregojnë se politika duhet korrigjuar. Ja çfarë do të ndryshojmë.”
Kjo është kultura e përgjegjësisë.
Nga kritika te një reformë e vërtetë
Rezultatet e PISA-s nuk duhet të shndërrohen në një ritual të përvitshëm kritikash.
Sot kritikohet ministri.
Nesër kritikohet qeveria.
Pasnesër kritikohet opozita.
Pastaj gjithçka harrohet.
Kjo nuk është reformë.
Një reformë serioze do të kërkonte së pari një diagnostikim kombëtar të sistemit arsimor, të mbështetur në të dhëna.
Duhet të analizohet përgatitja e mësuesve, cilësia e teksteve shkollore, mënyra e vlerësimit, kurrikula, infrastruktura, teknologjia, madhësia e klasave, autonomia e shkollave, roli i prindërve, dallimet ndërmjet zonave urbane dhe rurale dhe ndikimi i gjendjes socio-ekonomike.
Pastaj duhet të vendosen objektiva të matshme.
Jo: “Do ta përmirësojmë arsimin.”
Por:
“Brenda pesë viteve do të rrisim përqindjen e nxënësve që arrijnë nivelin bazë të matematikës nga X në Y.”
Pastaj duhet të vijë financimi.
Dhe në fund duhet të vijë vlerësimi.
Nëse objektivi nuk arrihet, politika duhet të rishikohet.
Kjo është qeverisje e bazuar në rezultate.
PISA duhet të shndërrohet në alarm, jo në turp!
Është e lehtë që rezultatet e dobëta të PISA-s të përdoren për të thënë se “nxënësit tanë nuk dinë”.
Kjo është qasja më e gabuar.
Nxënësit nuk janë problemi; ata janë sinjali.
Një 15-vjeçar nuk e ka ndërtuar sistemin arsimor.
Nuk e ka hartuar kurrikulën.
Nuk e ka përcaktuar buxhetin.
Nuk e ka zgjedhur tekstin shkollor.
Nuk e ka emëruar drejtorin.
Nuk e ka organizuar trajnimin e mësuesit.
Nuk e ka ndërtuar politikën arsimore.
Prandaj, kur rezultati është i dobët, pyetja duhet t’u drejtohet të rriturve.
Kjo është arsyeja pse metafora e një “PISA-je për politikëbërësit” është kaq domethënëse.
Nëse nxënësi testohet për aftësinë për të zgjidhur probleme, atëherë edhe politikëbërësi duhet të matet me aftësinë për të zgjidhur problemet e shoqërisë.
Nëse nxënësi nuk duhet të mbështetet vetëm në memorizim, as shteti nuk duhet të qeveriset vetëm me memorien e premtimeve elektorale.
Nëse PISA kërkon të matë kompetencat reale, atëherë edhe qeverisja duhet të matet me rezultate reale.
Përfundim
Rezultatet e Kosovës në PISA janë një kambanë alarmi për sistemin arsimor. Shifrat e OECD-së tregojnë një hendek shumë të madh ndërmjet performancës së nxënësve në Kosovë dhe mesatares së OECD-së.
Por një shoqëri e përgjegjshme nuk duhet të ndalet te pyetja:
“Pse nxënësit dolën kaq dobët?”
Duhet të bëjë edhe pyetjen:
“Çfarë kemi bërë ne që ata të mund të dilnin më mirë?”
Dhe pikërisht këtu lind ideja e një “PISA-je për politikëbërësit”.
Nëse do të ekzistonte një provim i tillë, ai nuk do të duhej të pyeste se kush e njeh më mirë programin partiak, kush flet më bukur në parlament apo kush ka më shumë ndjekës në rrjetet sociale.
Do të pyeste:
A e njeh problemin?
A i kupton të dhënat?
A di të hartosh një zgjidhje?
A di ta zbatosh atë?
A e mat rezultatin?
A e pranon dështimin?
A e korrigjon politikën?
Dhe, mbi të gjitha:
A ke përmirësuar jetën e qytetarit?
Kjo do të ishte “PISA” e vërtetë e politikës.
Sepse një vend nuk mund të kërkojë nxënës që mendojnë në mënyrë kritike, nëse vetë institucionet nuk mendojnë në mënyrë kritike.
Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të planifikojnë të ardhmen, nëse politika planifikon vetëm mandatin e ardhshëm.
Nuk mund t’u kërkojmë nxënësve përgjegjësi për rezultatet, nëse institucionet nuk japin llogari për politikat e tyre.
Dhe nuk mund të ndërtojmë një Kosovë moderne vetëm duke ndërtuar godina, duke miratuar strategji dhe duke bërë deklarata.
Kosova moderne ndërtohet kur nxënësi mëson më mirë, mësuesi punon më mirë, shkolla funksionon më mirë dhe politika qeveris më mirë.
Prandaj, rezultatet e PISA-s nuk duhet të jenë turp i fëmijëve.
Ato duhet të jenë testi ynë kolektiv i përgjegjësisë.
Dhe nëse një ditë do të ekzistonte vërtet një “PISA për politikëbërësit”, pyetja më e rëndësishme nuk do të ishte se sa pikë morën, por:
A e kaluan provimin e përgjegjësisë ndaj qytetarit dhe gjeneratave të ardhshme?
