Si mund ta rregullojë Trump marrëveshjen e paqes në Bosnjë

Opinione

Si mund ta rregullojë Trump marrëveshjen e paqes në Bosnjë

Nga: Edward P. Joseph Më: 25 maj 2025 Në ora: 20:06
Edward P. Joseph

Tridhjetë vjet pasi ndërhyrja e NATO-s ndihmoi në përfundimin e luftës në Bosnjë, është koha për një “Plan Trump” për të trajtuar marrëveshjen e pazbatueshme që e ka lënë Bosnjën dhe Hercegovinën të paralizuar.

Me guximin dhe gabimet e tij, a mund ta rregullojë Donald Trump Marrëveshjen e Dejtonit me të meta për Bosnjën dhe Hercegovinën? Ai sigurisht që ka arsye bindëse për të provuar. Kushtetuta bizantine e përcaktuar nën Dejtonin - "një nga sistemet politike më komplekse që ekzistojnë" - e lë Bosnjën një vend të paralizuar, të korruptuar dhe të prekur nga kriza në mes të Ballkanit.

Rrëmuja e trashëgimisë i lejon Presidentit rus Vladimir Putin të shpërqendrojë përgjithmonë SHBA-në, BE-në dhe NATO-n me pak kosto. Spektri i konfliktit të ripërtërirë e detyroi Sekretarin e Përgjithshëm të NATO-s Mark Rutte të paralajmërojë palët në Sarajevë - 30 vjet pasi ndërhyrja e Aleancës ndihmoi në përfundimin e luftës - se NATO "nuk do të lejojë ... që paqja e fituar me mund të rrezikohet".

Tri dekada më vonë, ndërsa asambleja parlamentare e aleancës së NATO-s mblidhet këtë javë në bazën ajrore të Dejtonit, ku u nënshkruan marrëveshjet e paqes në Bosnjë, është koha të shqyrtojmë një tjetër iniciativë të guximshme amerikane.

Përballimi i Bosnjës mund të nxisë njëkohësisht instinktet konkurruese të Trump, dëshirën e tij për një Çmim Nobel për Paqen dhe përbuzjen e tij për BE-në. Një arritje kurorëzuese e administratës Clinton, Marrëveshja e Dejtonit ka sfiduar dy dekada përpjekjesh reformuese nga legjione zyrtarësh amerikanë dhe evropianë. (Suedia dhe Norvegjia, vendi i fundit që dha Çmimin Nobel për Paqen, kanë qenë prej kohësh thellësisht të angazhuara në luftën e pasluftës në Bosnjë.)

Që nga lufta, BE-ja i është shmangur në mënyrë kronike detyrave të saj në Bosnjë dhe Hercegovinë. Në vend që të sanksionojë udhëheqësin separatist serb të Bosnjës, Milorad Dodik, dhe figura të tjera kokëforta, Brukseli kryesisht ua ka lënë amerikanëve mosfunksionimin e Bosnjës.

Image
Nënshkrimi i marrëveshjes së Dejtonit në nëntor 1995. Foto: Wikimedia Commons/Forca Ajrore Amerikane/Rreshteri i Shtabit Brian Schlumbohm

Një relike e lëkundur e epokës së menjëhershme të pasluftës, Përfaqësuesi i Lartë ndërkombëtar, është një tjetër pengesë në rrugën e Bosnjës drejt BE-së - dhe për përgjegjësinë që politikanët dhe qytetarët e vendit në fund të fundit mbajnë për të ardhmen e vendit të tyre.

Bosnja gjithashtu ka depozita të pasura litiumi dhe lëndësh të tjera të para kritike që kanë tërhequr vëmendjen e Trump në Ukrainë - dhe syrin e BE-së në Serbinë fqinje. Korrikun e kaluar, Brukseli nënshkroi një marrëveshje strategjike për mineralet me Beogradin.

I frymëzuar nga rivaliteti i tij me BE-në dhe prirja për transaksione pro-biznesi, Trump mund të ndjekë marrëveshjen e tij të ndarjes së fitimeve SHBA-Bosnjë mbi mineralet, duke u mbështetur në modelin e Ukrainës.

Për të pasur sukses aty ku paraardhësit e tij kanë dështuar, administrata Trump duhet të mësojë nga përpjekjet e saj për të ndaluar luftimet në Ukrainë. Thirrjet drejtuar palëve që të "vijnë në vete" dështojnë kur këta aktorë i shohin rreziqet në terma ekzistencialë.

Edhe pse të dobëta në krahasim me Rusinë ose Ukrainën, partitë boshnjake i kanë rezistuar me kokëfortësi presioneve financiare dhe politike të SHBA-së. Trump do të duhet të shoqërojë kërcënimet "mos merr robër" - të mbështetura nga përdorimi i mundshëm i forcës - me një qasje të sofistikuar ndaj trekëndëshit të paqëndrueshëm të pushtetit të Bosnjës.

Të drejta etnike apo individuale?

Në rrënjë të problemit të Dejtonit qëndron një kontradiktë: premtimi i "barazisë kolektive të tre popujve përbërës" - boshnjakëve, kroatëve dhe serbëve - pavarësisht nga madhësia demografike, në krahasim me modelin evropian të të drejtave të barabarta të çdo qytetari individual, pavarësisht nga përkatësia etnike ose vendndodhja gjeografike.

Të inkurajuar nga vendimet e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, shumica boshnjake dhe udhëheqësit qytetarë kërkojnë një shtet qytetar - i cili në fakt do të shfuqizonte modelin e Dejtonit të të drejtave kolektive etnike. Frustrimi, së bashku me aspiratat e BE-së, i nxisin këto kërkesa, ndërsa boshnjakët përballen me pengesa kronike të shtresuara përtej faktit se ata - viktimat më të mëdha të luftës - kanë qenë pothuajse tërësisht të paaftë të kthehen në shtëpitë e tyre në Republikën Serbe nga ku u dëbuan brutalisht.

Përtej Dodikut, serbët në të gjithë spektrin politik e shohin statusin e tyre edhe në terma ekzistencialë. Në përgjithësi, serbët ulërijnë për perspektivën e dobësimit të Republikës Serbe, edhe pse entiteti i tyre i varfër gëzon autonomi praktikisht të pakrahasueshme kudo në botë.

Pas viteve të tëra dredhish separatiste, Dodiku e ka sjellë entitetin e tij dhe vendin në prag të një konflikti të ripërtërirë. Në shkurt, një gjykatë shtetërore e dënoi Dodikun për sfidim të vendimeve të Përfaqësuesit të Lartë, i cili, në korrik 2023, kishte penguar një tjetër përpjekje të Dodikut për të sfiduar autoritetin shtetëror. Një urdhër arresti për Dodikun dhe dy miq të tij mbetet i pazbatuar, duke e zgjatur krizën dhe duke nënvizuar pafuqinë perëndimore.

Për fat të mirë, kontrolli i Dodikut mbi politikën serbe po dobësohet. Këtë muaj, tre parti kryesore të opozitës në entitetin e Republikës Srpska u bashkuan në një marrëveshje të rrallë me tre partitë qeverisëse boshnjake dhe qytetare në një platformë për të thyer bllokimin politik dhe për të avancuar perspektivat e Bosnjës në BE.

Megjithatë, Bosnja është larg konsensusit në rrugën për të rishikuar më në fund Dejtonin dhe për të përqafuar mundësinë e BE-së të dhënë me vonesë nga Brukseli. Si gjithmonë, kroatët - më i vogli nga tre popujt përbërës të Bosnjës - mbeten partia e lëkundur. Pika e kthesës në luftë erdhi kur administrata Clinton krijoi një aleancë funksionale midis ushtrive ndërluftuese kroate dhe boshnjake që, të mbështetura nga sulmet ajrore të NATO-s, prenë përmes mbrojtjes serbe të Bosnjës.

Në mënyrë të pashpjegueshme, SHBA-të, atëherë në kulmin e fuqive të tyre globale, ndaluan përparimin e boshnjakëve dhe kroatëve përpara se të siguronin marrëveshjen serbe për kushte të reja paqeje, duke përgatitur terrenin për marrëveshjen e padrejtë dhe të pazbatueshme në Dayton që e la Republikën Srpska të paprekur.

Të përfshirë në një entitet Federate me shumicë boshnjakë, kroatët kapen pas të drejtave të barabarta që u ishin premtuar nga Uashingtoni dhe tërhiqen nga fakti që janë lënë në një pakicë të margjinalizuar. Për acarimin e boshnjakëve, udhëheqësi kroat, Dragan Çoviç, që dominonte prej kohësh, ka vazhduar një lidhje me Dodikun. Megjithatë, inkurajuese është se Çoviç duket se e njeh edhe domosdoshmërinë për reforma themelore. Ai kohët e fundit deklaroi: "Ne të gjithë duhet të përpiqemi që Bosnja dhe Hercegovina të jetë një shtet normal".

Shkurt, Trump mund të ketë sukses nëse krijon një tjetër bashkësi boshnjake dhe kroate që do të kapërcejë kokëfortësinë serbe. Rruga qëndron në përpjekjet kushtetuese të vetë Amerikës pas luftës. Senati i sotëm i Shteteve të Bashkuara, që u ofron të gjitha shteteve përfaqësim të barabartë, doli nga një luftë e hidhur midis shteteve të mëdha dhe të vogla.

Hartimi i një ‘Plani Trump’

Modeli senatorial amerikan mund të hapë rrugën për reformë kushtetuese në Bosnjë dhe Hercegovinë që përmbush ligjin evropian për të drejtat e njeriut dhe shqetësimet e partive të përçara. Në vend që të shfuqizohet Dhoma e Popujve të vendit - dhoma e sipërme e ngjashme me Senatin, e krijuar për të mbrojtur të drejtat kolektive - një Plan Trump mund të ndryshojë mënyrën se si zgjidhen anëtarët e saj. Ashtu si në çdo shtet të SHBA-së, votuesit në çdo Kanton të Federatës do të zgjedhin drejtpërdrejt një numër të caktuar përfaqësuesish në Dhomën e Popujve ose Senatin në nivel shtetëror. Votuesit në Republikën Srpska do të ndiqnin shembullin, duke zgjedhur gjithashtu drejtpërdrejt "Senatorët" e tyre.

Sipas një Plani Trump, këta përfaqësues nuk do të mbanin më një identifikues etnik, ose nuk do të zgjidheshin përmes ushtrimeve të vështira parlamentare. Shpërndarja ekzistuese demografike nëpër kantonet e Federatës, në mënyrë joformale, do të siguronte që kroatët numerikisht më të pakët do të zgjidhnin përfaqësuesit "e tyre".

Me rëndësi, Plani Trump do të futte një prag të lartë në Dhomën e Popujve (ose Senatin) për të zgjedhur kryeministrin e ri të vendit, pozicioni më i fuqishëm në aparatin qeveritar të reformuar. Pragu i lartë do t'i mbronte kroatët e vegjël nga mbingarkesa me vota boshnjake, siç ndodh aktualisht brenda presidencës trepalëshe të vendit.

Kjo praktikë, në të cilën politika më e madhe boshnjake ka zgjedhur vazhdimisht anëtarin kroat të presidencës, ka dëmtuar qëllimin e lëvizjes së Bosnjës dhe Hercegovinës drejt një shteti qytetar - duke nënvizuar frikën e kroatëve dhe serbëve në lidhje me rreziqet e një modeli mazhoritar.

Duke i bërë jehonë përpjekjeve të kaluara për reforma, Plani Trump do të transferonte praktikisht të gjitha pushtetet nga presidenca, duke lejuar një president të vetëm simbolik, i cili do të duhej t'u drejtohej votuesve në të gjithë vendin për të fituar detyrën. Trump mund të përfshijë pragje zbritëse ose mekanizma të tjerë për të parandaluar pengimin e pafund të formimit të një qeverie të re.

Image
Anëtarët e parë të presidencës boshnjake të pasluftës: përfaqësuesi serb i Bosnjës Momcilo Krajisnik, përfaqësuesi boshnjak Alija Izetbegoviç (në qendër) dhe përfaqësuesi kroat Kresimir Zubak në Sarajevë, shtator 1996. Foto: EPA/ANJA NIEDRINGHAUS

Partitë politike dhe shoqëria civile do të kishin fjalën e tyre për Planin Trump - brenda kufijve. Duke kapur urgjencën e krizës aktuale - dhe dështimin e përpjekjeve të kaluara për konsensus - administrata Trump do ta paraqiste paketën përfundimtare në mënyrën "merre ose lëre".

Trump mund të merrej me ata që i prishnin gjërat përmes bombastikës së tij karakteristike, të mbështetur nga shtrëngimi. Nëse Dodiku ngurron, duke vazhduar të promovojë shkëputjen, SHBA-të dhe aleatët e saj do të mbështesin institucionet boshnjake për të ekzekutuar urdhrin e arrestimit të tij. Partitë e tjera serbe mund ta fajësojnë Dodikun për krijimin e kushteve për reformën kushtetuese të sponsorizuar nga amerikanët.

NATO-ja, e cila bombardoi Ushtrinë Serbe të Bosnjës në prag të negociatave të Dejtonit, mund të adresojë pasiguritë e mbetura serbe. Në të kaluarën, udhëheqësit serbë, përfshirë Dodikun, e pranuan se bashkimi me Aleancën forcon sigurinë e brendshme, si dhe atë të jashtme.

Nuk do të kishte nevojë që Trump ta hidhte poshtë këtë të vërtetë themelore thjesht sepse Dodiku tani është në xhepin e Putinit. Presidenti amerikan dhe manjati i pasurive të patundshme gjithashtu mund të miratonin një marrëveshje për pronën e mbrojtjes, një pengesë e gjatë për avancimin e rrugës së Bosnjës drejt NATO-s. Antipatia serbe ndaj NATO-s së shpejti do të zvogëlohej së bashku me frikën e luftimeve të reja.

Plani Trump do ta nxiste BE-në nga qëndrimi i saj i përgjumur, "le t'i trajtojnë amerikanët vetë". Duke njohur vendosmërinë e Uashingtonit për të ecur përpara me një përparim në Bosnjë, Presidenti Francez Emmanuel Macron mund të ofrojë zyrtarizimin e marrëveshjes në Paris, siç u bë menjëherë pas nënshkrimit të Marrëveshjes origjinale të Dejtonit në vitin 1995.

Macron mund të arrijë mbylljen e shumëpritur të Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë duke i bindur kolegët e tij të BE-së që t'i delegojnë kompetencat e sanksioneve mbi Bosnjën ekuivalentit të ministrit të jashtëm të BE-së. Udhëheqësit pro-rusë të BE-së ose shtetet anëtare me kokë të dobët nuk do ta ndalonin më BE-në nga ndëshkimi i shpejtë i figurave boshnjake të pabindura. SHBA-të, sigurisht, do të ruanin kompetencat e tyre të sanksioneve në Bosnjë dhe në rajon.

Sa i përket litiumit, administrata Trump mund të zbatojë mësimet nga pengesat e BE-së në Serbi. Kundërshtimi i ashpër publik ka penguar çdo përpjekje për të bindur publikun serb për përfitimet e nxjerrjes së litiumit. Plani Trump do të përfshinte një mekanizëm për mbikëqyrje kuptimplote qytetare, të nxjerrë - ndryshe nga modeli i Dejtonit - nga përtej ndarjes etno-nacionale. Stimujt financiarë dhe marrëveshjet e investimeve, natyrisht, do të injektonin qasjen e Trump - dhe do të frymëzonin qytetarët boshnjakë të qëndronin në vendin e tyre në shpopullim.

Edhe pse rreziqet janë më të vogla në Bosnjë dhe Hercegovinë sesa në Ukrainë apo Iran, pengesat janë të tilla. Asnjë palë nuk ka një program armësh bërthamore, rezerva masive të karburanteve fosile apo ushtri dominuese. Një marrëveshje e gabuar që i jep fund luftës është nxitësi kryesor i ngecjes. Nëse ai dhe ekipi i tij investojnë energjitë e tyre në Bosnjë dhe Hercegovinë, Trump mund të ketë sukses aty ku paraardhësit e tij dështuan ose u dorëzuan plotësisht.

Edward P. Joseph jep mësim për menaxhimin e konflikteve në Shkollën Johns Hopkins të Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare. Ai shërbeu për një duzinë vjet në Ballkan, përfshirë Bosnjën dhe Hercegovinën gjatë kohës së luftës, dhe më tej.

Edward P. Joseph jep mësim për menaxhimin e konflikteve në Shkollën e Studimeve të Avancuara Ndërkombëtare Johns Hopkins. Ai shërbeu për disa vjet në Ballkan, përfshirë Bosnjën dhe Hercegovinën gjatë kohës së luftës, dhe në detyrë aktive me Ushtrinë Amerikane. Nga viti 2010 deri në vitin 2012, ai ishte Zëvendës Shefi i Misionit të OSBE-së në Kosovë, i emëruar nga SHBA-të.

Mendimet e shprehura janë vetëm ato të autorit.

comment Për komente lëvizni më poshtë
Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat