Më shumë se tri dekada pas rënies së Murit të Berlinit, duket se telefoni i kuq ende nuk ia ka lëshuar vendin telefonit të kaltër. Kjo është metafora që shpreh një paradoks të madh të kohës sonë. demokracia u shpall fituese, por praktikat e vjetra të ushtrimit të pushtetit nuk u zhdukën.
Telefoni i kuq përfaqëson një botë të bazuar në rivalitetin e fuqive, përqendrimin e vendimmarrjes, marrëveshjet e mbyllura, logjikën e dominimit dhe politikën e imponimit. Telefoni i kaltër, përkundrazi, simbolizon një rend tjetër si Demokracinë funksionale, transparencën, llogaridhënien, sundimin e ligjit, barazinë politike dhe respektimin e institucioneve.
Megjithatë, realiteti i sotëm dëshmon se ndryshimi i sistemeve politike nuk sjell automatikisht ndryshimin e kulturës politike. Shumë shoqëri kanë përqafuar institucionet demokratike, por jo domosdoshmërisht edhe frymën e tyre. Zgjedhjet zhvillohen, partitë konkurrojnë dhe institucionet funksionojnë, por në shumë raste vendimmarrja mbetet e përqendruar, pushteti personalizohet dhe institucionet rrezikojnë të shndërrohen në instrumente të interesave të ngushta politike.
Këtu qëndron dallimi ndërmjet demokracisë si sistem formal dhe demokracisë si kulturë politike. Demokracia nuk matet vetëm me numrin e zgjedhjeve, me ekzistencën e partive apo me deklaratat për liri. Ajo matet me pavarësinë e institucioneve, respektimin e ligjit, kontrollin mbi pushtetin dhe mundësinë reale të qytetarit për të ndikuar në vendimmarrje.
Edhe në marrëdhëniet ndërkombëtare, logjika e fuqisë shpesh vazhdon të dominojë mbi logjikën e së drejtës. Fuqitë e mëdha vazhdojnë ti përcaktojnë barazpeshat strategjike, ndërsa interesat gjeopolitike jo rrallë peshojnë më shumë se parimet e deklaruara demokratike.
Kjo nuk do të thotë se demokracia ka dështuar apo se arritjet e saj historike janë të pavlera. Përkundrazi, do të thotë se demokracia nuk është një fitore e përhershme dhe e garantuar. Ajo kërkon mbrojtje, konsolidim dhe përgjegjësi të vazhdueshme politike e qytetare.
Prandaj, pyetja nuk është nëse Muri i Berlinit ra, por nëse mendësia që ndërtoj mure, ndarje dhe monopole të pushtetit vërtet është zhdukur.
Ndoshta kemi ndryshuar simbolet, kemi modernizuar komunikimin dhe kemi ndërtuar institucione të reja, por ende nuk kemi arritur të çlirohemi plotësisht nga mentaliteti i vjetër i pushtetit.
Telefoni i kuq ende nuk është heshtur. Telefoni i kaltër ende nuk ka marrë zërin që i takon.
Dhe derisa demokracia të mos jetë vetëm një deklaratë politike, por një mënyrë e jetesës, e qeverisjes dhe e respektimit të qytetarit, triumfi i saj do të mbetet një proces i papërfunduar.
Sepse në fund të fundit, nuk mjafton të shpallësh fitoren e demokracisë por duhet të dëshmosh çdo ditë se di të jetosh me të.