I. Konteksti i krizës aktuale dhe rreziku institucional
Kosova gjendet sot përballë një situate të brishtë politike dhe institucionale, ku përplasjet ndërpartiake, mungesa e dialogut të sinqertë politik dhe polarizimi i skajshëm kanë krijuar një krizë funksionale të shtetit.
Moskonstituimi i Kuvendit në afatet kushtetuese, pamundësia për miratimin e buxhetit të vitit të ardhshëm dhe përplasjet e hapura ndërmjet pushtetit dhe opozitës kanë vënë në pikëpyetje stabilitetin e institucioneve dhe besimin qytetar në sistemin demokratik.
Në këtë klimë tensioni, e cila ka marrë përmasa të ngjashme me krizat e viteve 2010–2017, shteti rrezikon të përballet me një paralizë institucionale që mund të ndikojë në marrëdhëniet ndërkombëtare, në ekonominë e brendshme dhe në kredibilitetin e Republikës së Kosovës si shtet demokratik funksional.
Përballë këtij realiteti, formimi i një Qeverie të Unitit Kombëtar nuk është luks politik, por nevojë jetike për stabilitetin kombëtar dhe institucional, me qëllim të garantimit të funksionimit normal të institucioneve, daljes nga kriza dhe ruajtjes së rendit kushtetues e paqes sociale.
II. Baza kushtetuese dhe legjitimiteti juridik i qeverisë së unitetit
Kushtetuta e Republikës së Kosovës ofron hapësirë të mjaftueshme juridike për zgjidhje të tilla të jashtëzakonshme.
Në veçanti, neni 95, paragrafët 1–5, përcakton procedurën e zgjedhjes së qeverisë dhe mundësinë e formimit të një ekzekutivi të ri në rast të dështimit të shumicave politike.
Po ashtu, neni 84, që përcakton kompetencat e Presidentit si garantues i unitetit kombëtar, i jep kreut të shtetit mundësinë të nxisë dialog ndërmjet partive politike dhe të ndërmjetësojë për krijimin e një qeverie tranzitore gjithëpërfshirëse, në përputhje me parimin e kontinuitetit institucional.
Në këtë frymë, një Qeveri e Unitit Kombëtar mund të formohet si zgjidhje tranzitore për një periudhë të kufizuar, me mandat të qartë për:
-Rivendosjen e funksionalitetit institucional;
-Miratimin e buxhetit dhe sigurimin e stabilitetit fiskal;
-Përgatitjen e zgjedhjeve të reja të lira dhe të ndershme;
-Konsolidimin e sundimit të ligjit dhe marrëdhënieve me partnerët ndërkombëtarë.
Kjo qasje është në përputhje me praktikat demokratike ndërkombëtare dhe me parimet e së drejtës kushtetuese krahasuese.
III. Modele ndërkombëtare dhe praktika krahasuese
Në historinë bashkëkohore të shteteve demokratike, krijimi i qeverive të unitetit kombëtar ka qenë një instrument efikas për të kapërcyer krizat politike dhe për të ruajtur rendin demokratik.
-Italia pas Luftës së Dytë Botërore (1945) krijoi një qeveri gjithëpërfshirëse për rindërtim kombëtar.
-Izraeli në vitin 2020 formoi qeveri të unitetit për të shmangur zgjedhje të pafundme dhe për të menaxhuar krizën e brendshme politike.
-Maqedonia e Veriut (2001) ndërtoi qeveri të përbashkët pas konfliktit të brendshëm, për të garantuar paqen civile dhe për të siguruar stabilitetin institucional.
Në të gjitha këto raste, interesi kombëtar dhe mbrojtja e sistemit kushtetues janë vendosur mbi interesat partiake.
Edhe për Kosovën, ky model do të përbënte një rrugë tranzitore drejt normalizimit politik dhe pjekurisë institucionale, në përputhje me traditën demokratike euroatlantike.
IV. Dimensioni politik dhe diplomatik i qeverisë së unitetit
Kosova, si shtet i ri dhe me pozicion të ndjeshëm gjeopolitik, vlerësohet në mënyrë të veçantë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Bashkimi Evropian dhe NATO.
Këto aleanca kërkojnë stabilitet institucional dhe konsensus politik të brendshëm për të garantuar që Kosova të jetë partner i besueshëm në proceset e integrimit dhe në dialogun me Serbinë.
Një qeveri e unitetit kombëtar do të dërgonte një mesazh të fortë politik dhe diplomatik, se Kosova është në gjendje të përballet me sfida përmes bashkimit të forcave kombëtare dhe respektimit të rendit demokratik.
Kjo do të përmirësonte perceptimin ndërkombëtar të vendit dhe do të forconte pozicionin negociues të Kosovës në arenën ndërkombëtare, sidomos në raport me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.
V. Roli i Presidentit dhe i Gjykatës Kushtetuese në garantimin e stabilitetit
Në këtë fazë të brishtë politike, Presidenti i Republikës duhet të ushtrojë me maturi rolin e tij kushtetues si garant i unitetit të popullit dhe i funksionimit të institucioneve demokratike.
Përmes thirrjeve për dialog kombëtar dhe përmes një ndërmjetësimi institucional të përgjegjshëm, Presidenti mund të krijojë terrenin për konsensus politik të përkohshëm, që do të çonte në formimin e një qeverie të përbashkët për stabilitet.
Ndërkohë, Gjykata Kushtetuese ka përgjegjësinë të interpretojë Kushtetutën në mënyrë që të mbrojë interesin e përgjithshëm të shtetit, duke shmangur vakumin institucional dhe duke ruajtur kontinuitetin demokratik të pushtetit.
VI. Qeveria e unitetit kombëtar si instrument për rifillimin e normalitetit demokratik
Një Qeveri e Unitit Kombëtar, me përfshirje të gjerë të partive politike dhe me mbështetje të partnerëve ndërkombëtarë, duhet të fokusohet në:
Rivendosjen e funksionimit të Kuvendit dhe qeverisjes ligjore;
Menaxhimin e situatës ekonomike dhe financiare;
Forcimin e shtetit ligjor dhe të administratës publike;
Koordinimin me aleatët ndërkombëtarë për mbrojtjen e sovranitetit dhe integritetit të Kosovës;
Përgatitjen e zgjedhjeve të reja të drejta dhe gjithëpërfshirëse.
Ky proces do të shërbente jo vetëm për daljen nga kriza e tanishme, por edhe për ndërtimin e një kulture të re politike, të bazuar në bashkëpunim institucional, dialog dhe përgjegjësi kombëtare.
VII.Drejt një përgjegjësie të re politike
Republika e Kosovës ka hyrë në një fazë ku maturia politike, bashkërendimi institucional dhe ndërgjegjja kombëtare janë më të rëndësishme se kurrë më parë.
Përçarja, bllokada dhe retorika e konfliktit nuk i shërbejnë as demokracisë, as shtetit.
Në këto rrethana, Qeveria e Unitit Kombëtar është zgjidhja më racionale, më e drejtë dhe më kushtetuese, për të garantuar që Kosova të mbetet në shinat e stabilitetit demokratik dhe të ecë drejt konsolidimit të shtetësisë së saj.
Ky hap do të tregonte pjekuri politike, do të afirmonte frymën e bashkimit përmbi ndasitë partiake dhe do të forconte institucionet si shtylla të sovranitetit të Republikës së Kosovës.
