Të rinjtë jashtë arsimit dhe tregut të punës: Një alarm social dhe ekonomik për Shqipërinë

Opinione

Të rinjtë jashtë arsimit dhe tregut të punës: Një alarm social dhe ekonomik për Shqipërinë

Nga: Prof.dr. Pal Nikolli Më: 8 nëntor 2026 Në ora: 16:15
Prof.dr. Pal Nikolli

Të dhënat më të fundit të publikuara nga Eurostat për vitin 2025 nxjerrin në pah një nga sfidat më serioze sociale, ekonomike dhe demografike me të cilat përballet Evropa: përqindjen e të rinjve të moshës 15–29 vjeç që nuk janë të përfshirë në arsim, punësim apo formim profesional. Ky fenomen njihet ndërkombëtarisht me termin NEET (Not in Education, Employment or Training).

Sipas të dhënave të Eurostat, mesatarja e Bashkimit Evropian për këtë tregues është 11,0%. Megjithatë, pas kësaj mesatareje fshihen dallime të konsiderueshme territoriale, ekonomike dhe sociale. Harta rajonale sipas klasifikimit NUTS 2 dëshmon se mundësitë e të rinjve për arsimim, punësim dhe integrim shoqëror janë larg së qenit të barabarta. Këto pabarazi bëhen edhe më të dukshme kur vështrohet Evropa periferike dhe, në veçanti, Ballkani Perëndimor.

Problemi nuk lidhet vetëm me papunësinë. Ai përfaqëson një shkëputje më të thellë të një pjese të brezit të ri nga tri mekanizmat themelorë të integrimit në shoqëri: arsimi, puna dhe formimi profesional.

I. Evropa: Kontrasti ndërmjet qendrave të zhvilluara dhe rajoneve periferike.

Analiza e të dhënave rajonale evidenton një ndarje të theksuar gjeografike. Nivelet më të larta të treguesit NEET regjistrohen në disa rajone periferike, veçanërisht në territore ishullore dhe rajone me vështirësi të theksuara socio-ekonomike.

Ndër rajonet me përqindjet më të larta përmenden:

Mayotte (Francë): 47,2%;

Guyane (Francë): 31,9%;

Sud-Vest Oltenia (Rumani): 27,9%.

Në anën tjetër, disa qendra të zhvilluara urbane dhe ekonomike paraqesin nivele shumë më të ulëta:

Budapest (Hungari): 3,8%;

Utrecht (Holandë): 4,0%;

Praga (Republika Çeke): 4,1%.

Ky kontrast dëshmon se zhvillimi ekonomik, përqendrimi i investimeve, cilësia e institucioneve arsimore, infrastruktura dhe mundësitë për punësim ndikojnë drejtpërdrejt në përfshirjen e të rinjve në jetën ekonomike dhe shoqërore.

Megjithatë, fenomeni NEET nuk mund të shpjegohet vetëm përmes nivelit të zhvillimit ekonomik. Ai lidhet gjithashtu me pabarazitë territoriale, cilësinë e politikave publike, strukturën e tregut të punës dhe aftësinë e institucioneve për t'iu përgjigjur nevojave të brezit të ri.

Pra, Evropa nuk përballet thjesht me një problem papunësie rinore, por me një problem më kompleks të përjashtimit social dhe të pabarazisë së mundësive.

II. Shqipëria dhe Ballkani Perëndimor: Ndërmjet emigracionit, papunësisë dhe pasivitetit rinor.

Për Shqipërinë dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, fenomeni NEET merr një rëndësi të veçantë për shkak të ndërthurjes së disa problemeve strukturore: emigracionit, tkurrjes demografike, vështirësive të tregut të punës, mospërputhjes së arsimit me kërkesat e ekonomisë dhe pabarazive sociale

Megjithëse gjatë viteve të fundit janë ndërmarrë iniciativa për rritjen e punësimit dhe përfshirjen e të rinjve në arsim e formim profesional, përmasat e fenomenit mbeten shqetësuese në disa vende të rajonit. Krahasimet duhet të mbështeten në të njëjtën grupmoshë, periudhë statistikore dhe metodologji, pasi shifrat kombëtare nuk janë gjithmonë drejtpërdrejt të krahasueshme me ato rajonale të Eurostat.

Në rastin e Shqipërisë, problemi shfaqet në disa dimensione të ndërlidhura.

Së pari, tkurrja e popullsisë së re. Emigracioni i vazhdueshëm, veçanërisht i të rinjve, së bashku me rënien e lindshmërisë, po ndryshojnë strukturën demografike të vendit. Shqipëria po humbet një pjesë të konsiderueshme të kapitalit të saj njerëzor, duke dobësuar potencialin e ardhshëm të zhvillimit ekonomik dhe shoqëror.

Këtu qëndron edhe një paradoks i rëndësishëm: ndërkohë që një pjesë e bizneseve deklarojnë mungesë të fuqisë punëtore, një numër të rinjsh mbeten jashtë punësimit dhe formimit profesional. Kjo tregon se problemi nuk është vetëm mungesa e vendeve të punës, por edhe mospërputhja ndërmjet ofertës së aftësive dhe kërkesave të tregut.

Së dyti, mospërputhja e aftësive me kërkesat e ekonomisë. Sistemi arsimor dhe ai i formimit profesional nuk arrijnë gjithmonë të përgatisin të rinjtë për profesionet dhe kompetencat që kërkon tregu bashkëkohor. Mangësitë në orientimin e karrierës, përgatitjen praktike dhe lidhjen e institucioneve arsimore me biznesin krijojnë vështirësi në kalimin nga shkolla në punë.

Së treti, dekurajimi dhe pasiviteti. Një pjesë e të rinjve, përballë mungesës së perspektivës, pagave të ulëta, punësimit të pasigurt dhe mundësive të kufizuara për zhvillim profesional, heqin dorë nga kërkimi aktiv i punës. Kjo kategori nuk duhet ngatërruar me të papunët që kërkojnë punë, pasi treguesi NEET përfshin edhe të rinjtë ekonomikisht joaktivë.

Një dimension tjetër shqetësues është pabarazia gjinore. Në shumë zona rurale dhe periferike të Ballkanit Perëndimor, gratë dhe vajzat e reja përballen me pengesa më të mëdha për të hyrë në tregun e punës. Përgjegjësitë familjare, mungesa e shërbimeve të kujdesit për fëmijët, transporti i pamjaftueshëm dhe normat tradicionale shoqërore mund të kufizojnë mundësitë e tyre për arsimim, trajnim dhe punësim.

III. Pse një pjesë e të rinjve mbeten jashtë arsimit dhe tregut të punës?

Fenomeni NEET nuk është rezultat i një shkaku të vetëm. Ai është pasojë e ndërthurjes së mangësive institucionale, ekonomike, arsimore dhe sociale.

Disa prej faktorëve kryesorë janë:

Braktisja e parakohshme e arsimit. Mungesa e mekanizmave efektivë për identifikimin e hershëm të nxënësve në rrezik, vështirësitë ekonomike të familjeve dhe cilësia e pamjaftueshme e shërbimeve arsimore mund të çojnë në ndërprerjen e shkollimit përpara përfundimit të një cikli të rëndësishëm arsimor.

Mungesa e përvojës praktike. Shumë punëdhënës kërkojnë përvojë profesionale edhe për pozicione fillestare, ndërkohë që të rinjtë nuk kanë pasur mundësi të mjaftueshme për të fituar aftësi përmes praktikave profesionale të paguara, praktikave në ndërmarrje dhe programeve të formimit në vendin e punës.

Mospërputhja ndërmjet arsimit dhe ekonomisë. Programet mësimore nuk përshtaten gjithmonë me ndryshimet teknologjike dhe nevojat e sektorëve ekonomikë. Kjo është veçanërisht problematike në kushtet e transformimit digjital, automatizimit dhe zhvillimit të ekonomisë së gjelbër.

Cilësia dhe siguria e punësimit. Nëse sektori privat nuk ofron paga dinjitoze, kontrata të qëndrueshme, siguri në punë dhe mundësi për avancim profesional, të rinjtë nuk kanë arsye të forta për të qëndruar në vend. Në të njëjtën kohë, orientimi i tepruar drejt punësimit në sektorin publik, në kushtet e mundësive të kufizuara, mund të shtojë pritjen pasive për një vend pune.

Pabarazitë territoriale dhe sociale. Të rinjtë që jetojnë në zona rurale, malore dhe periferike kanë më pak mundësi për të përfituar nga institucionet arsimore, qendrat e formimit profesional, shërbimet e punësimit dhe aktivitetet ekonomike.

Në këtë kuptim, NEET nuk është thjesht një tregues statistikor. Ai është një sinjal për funksionimin e sistemit arsimor, ekonomisë, institucioneve dhe mekanizmave të mbrojtjes sociale.

IV. Çfarë duhet të bëjnë Shqipëria dhe Ballkani Perëndimor?

Përballja me këtë fenomen kërkon politika të integruara, afatgjata dhe të matshme. Nuk mjafton të shpallen programe punësimi apo të organizohen trajnime sporadike. Nevojitet një sistem që identifikon të rinjtë në rrezik, kupton pengesat me të cilat përballen dhe u ofron mundësi reale për integrim.

Disa nga drejtimet prioritare duhet të jenë:

Funksionalizimi i Garancisë për Rininë (Youth Guarantee). Çdo i ri që mbetet jashtë punësimit, arsimit apo formimit profesional duhet të ketë mundësi të përfitojë, brenda një afati të arsyeshëm, një ofertë cilësore për punësim, vazhdim të arsimit, praktikë profesionale ose trajnim. Kjo kërkon institucione funksionale dhe jo vetëm angazhime formale.

Reformimi i arsimit dhe formimit profesional (VET). Programet profesionale duhet të hartohen në bashkëpunim të ngushtë me bizneset dhe sektorët ekonomikë në zhvillim. Praktika në ndërmarrje, mësimi i bazuar në punë dhe certifikimi i aftësive duhet të bëhen pjesë thelbësore e formimit profesional.

Lidhja më e fortë ndërmjet universiteteve, arsimit profesional dhe tregut të punës. Institucionet e arsimit të lartë duhet të analizojnë vazhdimisht kërkesat e ekonomisë dhe të rishikojnë programet e studimit, duke u kushtuar rëndësi kompetencave digjitale, teknologjike, shkencore dhe profesionale.

Mbështetja e veçantë për zonat rurale dhe grupet e cenueshme. Nevojiten qendra rajonale të orientimit të karrierës, shërbime të lëvizshme të punësimit, bursa, transport i përballueshëm dhe programe që u krijojnë grave dhe vajzave mundësi të barabarta për pjesëmarrje në ekonomi.

Përmirësimi i cilësisë së punësimit. Nuk mjafton të krijohen vende pune në aspektin sasior. Ato duhet të ofrojnë paga të përshtatshme, siguri, të drejta të garantuara dhe perspektivë zhvillimi profesional. Vetëm kështu mund të krijohet një treg pune tërheqës për brezin e ri.

Ndërtimi i një sistemi të besueshëm të të dhënave statistikore. Shqipëria dhe vendet e rajonit duhet të publikojnë rregullisht të dhëna të ndara sipas grupmoshës, gjinisë, nivelit arsimor, vendbanimit dhe rajonit. Pa matje të sakta dhe të krahasueshme, politikat publike rrezikojnë të mbeten deklarative dhe joefektive.

V. Kapitali njerëzor, prova e vërtetë e zhvillimit evropian.

Fenomeni NEET duhet parë si një nga treguesit më domethënës të gjendjes së zhvillimit shoqëror dhe ekonomik të një vendi. Ai mat jo vetëm numrin e të rinjve që nuk punojnë apo nuk studiojnë, por edhe aftësinë e një shoqërie për t'u krijuar brezave të rinj mundësi reale për të ndërtuar të ardhmen e tyre.

Për Shqipërinë, kjo çështje është edhe më e rëndësishme për shkak të krizës demografike dhe emigracionit. Një vend që humbet të rinjtë përmes largimit jashtë kufijve dhe njëkohësisht nuk arrin të aktivizojë potencialin e atyre që mbeten, rrezikon të hyjë në një cikël të zgjatur dobësimi ekonomik, demografik dhe institucional.

Prandaj, problemi nuk duhet trajtuar vetëm si përgjegjësi e Ministrisë së Arsimit apo e institucioneve të punësimit. Ai kërkon një strategji kombëtare që përfshin arsimin, ekonominë, pushtetin vendor, politikat sociale, biznesin dhe institucionet e kërkimit shkencor.

Shqipëria dhe Ballkani Perëndimor nuk mund të pretendojnë afrimin me standardet evropiane vetëm përmes reformave ligjore, marrëveshjeve politike apo objektivave formale të integrimit. Konvergjenca e vërtetë me Evropën matet edhe me mundësitë që u krijohen qytetarëve, veçanërisht të rinjve, për të jetuar, studiuar dhe punuar me dinjitet në vendin e tyre.

Të rinjtë nuk janë thjesht një kategori statistikore në raportet e Eurostat-it. Ata janë kapitali njerëzor mbi të cilin ndërtohet e ardhmja e një kombi.

Një shoqëri që nuk arrin t'i mbajë të rinjtë në shkollë, t'i përfshijë në punë dhe t'u japë perspektivë për zhvillim, nuk humbet vetëm një brez të sotëm, por rrezikon edhe mundësitë e brezave të ardhshëm.

Në fund të fundit, sfida e Shqipërisë nuk është vetëm të ulë përqindjen e të rinjve NEET, por të ndërtojë një shoqëri në të cilën asnjë i ri të mos detyrohet të zgjedhë ndërmjet emigrimit, pasivitetit dhe mungesës së perspektivës.

Sepse e ardhmja e një vendi nuk përcaktohet vetëm nga pasuritë që zotëron, por mbi të gjitha nga mundësitë që u krijon të rinjve për t'i zhvilluar ato.

Sot mund të lexoni Shfletoni kopertinat