Intervista e Prof. Dr. Fejzulla Berishës, e transmetuar në Radio Televizionin e Kosovës gjatë dhjetorit të vitit 2009, paraqet një nga artikulimet më të rëndësishme juridike, kushtetuese dhe ndërkombëtare në mbrojtje të subjektivitetit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës në periudhën vendimtare të procesit këshillëdhënës në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND).
Kjo intervistë nuk duhet të trajtohet vetëm si një paraqitje mediale apo debat televiziv i kohës, por si një kontribut i mirëfilltë juridik dhe akademik në interpretimin e së drejtës ndërkombëtare publike, të së drejtës kushtetuese dhe të parimit të vetëvendosjes së popujve në raport me rastin e Kosovës. Në aspektin teorik dhe praktik, intervista përfaqësonte ndërthurjen e së drejtës ndërkombëtare publike, të së drejtës kushtetuese, jurisprudencës ndërkombëtare, parimit të vetëvendosjes dhe konceptit modern të sovranitetit efektiv.
Në këtë kuptim, analiza juridike e Prof. Dr. Fejzulla Berishës paraqiste një interpretim të avancuar shkencor mbi legjitimitetin juridik të shpalljes së pavarësisë së Kosovës dhe mbi transformimin e statusit juridik të Kosovës pas vitit 1999.
I. Konteksti juridik dhe ndërkombëtar i procesit këshillëdhënës në GJND
Pas shpalljes së pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008, Serbia ndërmori një strategji të gjerë diplomatike dhe juridike për ta kontestuar legjitimitetin ndërkombëtar të shtetit të Kosovës.
Në këtë kuadër, Serbia arriti që përmes Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara ta adresojë çështjen në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë, duke kërkuar opinion këshillëdhënës lidhur me pajtueshmërinë e deklaratës së pavarësisë së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare.
Pyetja juridike e parashtruar para GJND-së kishte rëndësi të jashtëzakonshme teorike dhe praktike, sepse prekeshin drejtpërdrejt parimi i integritetit territorial, e drejta e vetëvendosjes, natyra juridike e administrimit ndërkombëtar në Kosovë dhe raporti ndërmjet sovranitetit formal dhe sovranitetit efektiv.
Në këtë periudhë, opinioni publik vendor dhe ndërkombëtar kishte nevojë për interpretim të qartë juridik lidhur me bazën juridike të shtetësisë së Kosovës, efektet juridike të Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, si dhe natyrën juridike të deklaratës së pavarësisë.
Pikërisht në këtë kontekst, intervista e Prof. Dr. Fejzulla Berishës në RTK merr rëndësi të veçantë juridike dhe akademike.
II. Parimi i vetëvendosjes si bazë juridike e shtetësisë së Kosovës
Një nga shtyllat fundamentale të argumentimit juridik të Prof. Dr. Fejzulla Berishës ishte parimi i vetëvendosjes së popujve, si normë themelore e së drejtës ndërkombëtare moderne.
Ky parim është i sanksionuar në Kartën e OKB-së, në Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, në Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore, si dhe në jurisprudencën bashkëkohore ndërkombëtare.
Në rastin e Kosovës, argumentimi juridik mbështetej në faktin se shqiptarët e Kosovës kishin qenë subjekt i diskriminimit sistematik dhe represionit shtetëror, ishin privuar nga autonomia kushtetuese dhe kishin humbur çdo mundësi reale për realizimin e të drejtave kolektive brenda sistemit juridik dhe politik serb.
Në këtë aspekt, e drejta e vetëvendosjes nuk trajtohej vetëm si parim politik, por si kategori juridike me pasoja konkrete në formimin e subjektivitetit shtetëror.
Në analizën juridike të Prof. Dr. Fejzulla Berishës, rasti i Kosovës paraqitej si rast sui generis, i cili nuk mund të reduktohej në konceptin klasik të separatizmit, për shkak të shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, administrimit ndërkombëtar pas vitit 1999, ndërhyrjes humanitare të NATO-s dhe procesit të mbikëqyrur ndërkombëtar të statusit final.
III. Interpretimi juridik i Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së
Një nga çështjet më komplekse juridike në procesin para GJND-së ishte interpretimi i Rezolutës 1244.
Serbia pretendonte se kjo rezolutë ruante sovranitetin territorial të saj mbi Kosovën dhe, rrjedhimisht, e bënte të paligjshme deklaratën e pavarësisë.
Megjithatë, analiza juridike e Prof. Dr. Fejzulla Berishës mbështeste interpretimin se Rezoluta 1244 krijoi një regjim të administrimit ndërkombëtar në Kosovë, sovraniteti efektiv serb pushoi së ekzistuari pas vitit 1999 dhe statusi final i Kosovës mbeti i hapur për zgjidhje politike dhe juridike.
Në aspektin e së drejtës ndërkombëtare, kjo nënkuptonte se Rezoluta 1244 nuk përmbante ndalim eksplicit apo implicit ndaj shpalljes së pavarësisë së Kosovës.
Ky interpretim u konfirmua më vonë edhe nga vetë opinioni këshillëdhënës i GJND-së më 22 korrik 2010.
IV. Parimi i sovranitetit efektiv dhe transformimi i statusit juridik të Kosovës
Një tjetër element me rëndësi të veçantë në argumentimin juridik të Prof. Dr. Fejzulla Berishës ishte koncepti i sovranitetit efektiv.
Në doktrinën moderne të së drejtës ndërkombëtare, sovraniteti nuk reduktohet vetëm në pretendimin formal juridik mbi territorin, por lidhet me ushtrimin efektiv të pushtetit, legjitimitetin institucional, funksionalitetin demokratik dhe kontrollin real mbi territorin dhe popullsinë.
Pas vitit 1999, Serbia nuk ushtronte autoritet efektiv në Kosovë; administrimi i territorit realizohej nga mekanizmat ndërkombëtarë, ndërsa institucionet e Kosovës po konsolidoheshin gradualisht si institucione shtetërore.
Në këtë aspekt, analiza juridike e Prof. Dr. Fejzulla Berishës argumentonte se pretendimi formal i Serbisë mbi Kosovën kishte humbur substancën juridike dhe efektivitetin politik.
Ky interpretim korrespondonte edhe me zhvillimet bashkëkohore të së drejtës ndërkombëtare lidhur me transformimin e sovranitetit në kushtet e administrimeve ndërkombëtare dhe konflikteve post-koloniale apo post-konfliktuale.
V. Mungesa e ndalimit të deklaratave të pavarësisë në të drejtën ndërkombëtare
Një nga argumentet qendrore juridike të trajtuara nga Prof. Dr. Fejzulla Berisha ishte fakti se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë.
Në aspektin doktrinar dhe jurisprudencial, kjo çështje kishte rëndësi thelbësore, sepse Serbia përpiqej ta paraqiste vetë aktin e deklarimit të pavarësisë si akt juridikisht të ndaluar.
Megjithatë, analiza juridike e Prof. Dr. Fejzulla Berishës theksonte se historia moderne e shtetformimit njeh shumë raste të krijimit të shteteve përmes deklaratave të pavarësisë, se e drejta ndërkombëtare rregullon raportet ndërmjet shteteve dhe jo ndalimin absolut të deklarimeve politike të popujve, ndërsa legjitimiteti i Kosovës mbështetej edhe në procesin ndërkombëtar të administrimit dhe tranzicionit politik pas vitit 1999.
Ky interpretim juridik mori konfirmim të drejtpërdrejtë në opinionin këshillëdhënës të GJND-së të vitit 2010.
VI. Roli i angazhimit akademik dhe mediatik të Prof. Dr. Fejzulla Berishës
Përveç intervistës së transmetuar në Radio Televizionin e Kosovës në dhjetor 2009, rëndësinë e këtij argumentimi juridik e fuqizojnë edhe paraqitjet publike në KTV, debatet dhe intervistat në TV Klan, paraqitjet në Klan Kosova, si dhe punimet, analizat shkencore dhe trajtimet akademike kushtuar procesit juridik ndërkombëtar të Kosovës.
Në të gjitha këto paraqitje, Prof. Dr. Fejzulla Berisha kishte artikuluar në mënyrë konsistente tezën se pavarësia e Kosovës nuk përbënte shkelje të së drejtës ndërkombëtare, se Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së nuk rikthente sovranitetin efektiv të Serbisë dhe se shtetësia e Kosovës ishte rezultat i një realiteti juridik dhe politik të pakthyeshëm.
Në retrospektivë historike dhe juridike, këto analiza marrin rëndësi të veçantë, sepse argumentet e artikuluara në debatet akademike dhe mediale gjatë viteve 2008–2010 u konfirmuan më vonë edhe nga vetë jurisprudenca e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.
VII. Opinioni këshillëdhënës i GJND-së i vitit 2010 dhe konfirmimi i argumentimit juridik
Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë publikoi opinionin këshillëdhënës historik lidhur me deklaratën e pavarësisë së Kosovës, duke konstatuar se:
“Deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare.”
Ky opinion paraqiti një moment me rëndësi të jashtëzakonshme juridike, politike dhe diplomatike për Republikën e Kosovës.
Në aspektin e së drejtës ndërkombëtare, ky vendim legjitimoi juridikisht deklaratën e pavarësisë, forcoi subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe dobësoi ndjeshëm pretendimet juridike të Serbisë ndaj Kosovës.
Në këtë kontekst, argumentimi juridik i Prof. Dr. Fejzulla Berishës, i artikuluar në intervistat, debatet dhe analizat e tij akademike gjatë viteve 2008–2010, mori konfirmim të rëndësishëm ndërkombëtar nga vetë gjykata më e lartë juridike e sistemit ndërkombëtar.
Përfundimisht Intervista e dhjetorit 2009 në RTK dhe aktiviteti akademik e juridik i Prof. Dr. Fejzulla Berishës duhet të trajtohen si pjesë e rëndësishme e historisë së argumentimit juridik dhe diplomatik të konsolidimit ndërkombëtar të shtetësisë së Republikës së Kosovës.
Argumentet e tij juridike dhe kushtetuese përfaqësojnë një kontribut të rëndësishëm në interpretimin bashkëkohor të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht në raport me të drejtën e vetëvendosjes, sovranitetin efektiv dhe legjitimitetin juridik të shtetformimit të Kosovës.
